Τι είναι το έννομο συμφέρον;
Ο ΓΚΠΔ σού επιτρέπει να επεξεργάζεσαι προσωπικά δεδομένα μόνο με μία από έξι νομικές βάσεις (άρθρο 6 παρ. 1). Η συγκατάθεση είναι μία από αυτές. Το έννομο συμφέρον, στο στοιχείο στ΄, είναι άλλη μία: η επεξεργασία είναι νόμιμη αν είναι «απαραίτητη για τους σκοπούς των έννομων συμφερόντων που επιδιώκει ο υπεύθυνος επεξεργασίας ή τρίτος», εκτός αν υπερισχύουν τα συμφέροντα ή τα θεμελιώδη δικαιώματα των προσώπων στα οποία αφορούν τα δεδομένα, ιδίως όταν είναι παιδιά. Οι δημόσιες αρχές δεν μπορούν να το χρησιμοποιούν για την άσκηση των καθηκόντων τους.
Το Δικαστήριο της ΕΕ το διαβάζει ως τρεις προϋποθέσεις που πρέπει να ισχύουν όλες μαζί:
- Έννομο συμφέρον. Το συμφέρον πρέπει να είναι σύννομο, σαφώς διατυπωμένο και υπαρκτό τη στιγμή της επεξεργασίας. Δεν χρειάζεται να προβλέπεται από τον νόμο.
- Αναγκαιότητα. Η επεξεργασία πρέπει να είναι απολύτως αναγκαία για αυτό το συμφέρον. Αν ο ίδιος στόχος μπορεί εύλογα να επιτευχθεί εξίσου αποτελεσματικά με λιγότερο παρεμβατικό τρόπο ή με λιγότερα δεδομένα, η προϋπόθεση δεν πληρούται.
- Στάθμιση. Τα συμφέροντα και τα δικαιώματα των προσώπων στα οποία αφορούν τα δεδομένα δεν πρέπει να υπερισχύουν των δικών σου. Βαραίνουν πολύ οι εύλογες προσδοκίες τους, η έκταση της επεξεργασίας και ο αντίκτυπός της σε αυτά.
Πρέπει να κάνεις και να τεκμηριώσεις αυτή την αξιολόγηση πριν ξεκινήσεις, να ενημερώνεις τους ανθρώπους για το έννομο συμφέρον στο οποίο στηρίζεσαι (άρθρο 13 παρ. 1 στοιχ. δ΄) και να σέβεσαι το δικαίωμά τους να αντιταχθούν (άρθρο 21). Για την απευθείας εμπορική προώθηση το δικαίωμα αυτό είναι απόλυτο: μόλις κάποιος αντιταχθεί, σταματάς.
Το έννομο συμφέρον δεν είναι μια πιο «ελαφριά» εκδοχή της συγκατάθεσης. Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Προστασίας Δεδομένων (ΕΣΠΔ) γράφει ότι δεν πρέπει να επιλέγεται επειδή μοιάζει λιγότερο απαιτητικό, και το Δικαστήριο λέει ότι οι νομικές βάσεις πλην της συγκατάθεσης ερμηνεύονται στενά.
Γιατί δεν αντικαθιστά τη συγκατάθεση για τα cookies
Στα cookies εφαρμόζονται δύο σύνολα κανόνων, και το καθένα κάνει διαφορετική ερώτηση:
| Ν. 3471/2006, άρθρο 4 παρ. 5 (άρθρο 5 παρ. 3 Οδηγίας ePrivacy) | ΓΚΠΔ, άρθρο 6 παρ. 1 | |
|---|---|---|
| Τι καλύπτει | Αποθήκευση ή ανάγνωση πληροφοριών σε μια συσκευή: cookies, local storage, pixels, fingerprinting | Επεξεργασία προσωπικών δεδομένων |
| Τι ρωτά | Συγκατατέθηκε ο επισκέπτης ή είναι απαραίτητο; | Ποια από τις έξι νομικές βάσεις ισχύει; |
| Έννομο συμφέρον; | Όχι. Οι μόνες εξαιρέσεις είναι η μετάδοση και η απαραίτητη αποθήκευση | Ναι, ως μία από τις έξι βάσεις |
Πρώτα έρχεται ο κανόνας για τα cookies. Στην Ελλάδα είναι το άρθρο 4 παρ. 5 του ν. 3471/2006, όπως αντικαταστάθηκε με το άρθρο 170 του ν. 4070/2012, που ενσωματώνει το άρθρο 5 παρ. 3 της Οδηγίας ePrivacy. Η αποθήκευση πληροφοριών στη συσκευή του επισκέπτη, ή η πρόσβαση σε πληροφορίες που είναι ήδη εκεί, επιτρέπεται μόνο αν ο επισκέπτης έχει συγκατατεθεί μετά από σαφή και εκτενή ενημέρωση. Εξαιρούνται μόνο η τεχνική αποθήκευση ή πρόσβαση αποκλειστικά για τη μετάδοση μιας επικοινωνίας και όσα είναι αναγκαία για μια υπηρεσία που ζήτησε ρητά ο χρήστης. Εξαίρεση για το έννομο συμφέρον δεν υπάρχει. Αρμόδια για τον κανόνα είναι η ΑΠΔΠΧ. Γι’ αυτό χρειάζεσαι banner cookies, ακόμα κι αν πιστεύεις ότι έχεις καλό λόγο να παρακολουθείς.
Ο ΓΚΠΔ εφαρμόζεται στη συνέχεια σε ό,τι κάνεις με τα δεδομένα. Το ΕΣΠΔ λέει ότι, όταν χρησιμοποιείς cookies ή άλλες τεχνικές παρακολούθησης για μάρκετινγκ, η συγκατάθεση είναι πιθανότατα η κατάλληλη βάση τόσο για την τοποθέτηση και την ανάγνωσή τους όσο και για την επεξεργασία που ακολουθεί, κάτι που κατά κανόνα αποκλείει το έννομο συμφέρον. Στην πράξη: αν χρειάζεσαι συγκατάθεση για το cookie, στηρίζεις στη συγκατάθεση και την παρακολούθηση που ακολουθεί.
Ο κανόνας δεν εξαρτάται από το είδος του cookie. Πρώτου ή τρίτου μέρους, από script ή από server: αυτό που μετράει είναι ο σκοπός. Περισσότερα στον οδηγό Server-side tracking και συγκατάθεση.
Τι έκρινε το Δικαστήριο της ΕΕ
Meta Platforms κατά Bundeskartellamt (C-252/21, 4 Ιουλίου 2023). Η Meta επικαλούνταν, μεταξύ άλλων, το έννομο συμφέρον για εξατομικευμένη διαφήμιση με δεδομένα που συλλέγονταν μέσα και έξω από το Facebook. Το Δικαστήριο δέχτηκε ότι η απευθείας εμπορική προώθηση μπορεί να είναι έννομο συμφέρον, αλλά έκρινε ότι οι χρήστες δεν μπορούν εύλογα να αναμένουν ότι τα δεδομένα τους θα χρησιμοποιηθούν για εξατομικευμένη διαφήμιση χωρίς τη συγκατάθεσή τους, ακόμα κι όταν η υπηρεσία είναι δωρεάν. Τα συμφέροντα και τα δικαιώματά τους υπερισχύουν του συμφέροντος της Meta, άρα το έννομο συμφέρον δεν μπορεί να είναι η βάση. Το Δικαστήριο επισήμανε και την έκταση της επεξεργασίας: δυνητικά απεριόριστα δεδομένα, που μπορούν να δώσουν στους χρήστες την αίσθηση ότι η ιδιωτική τους ζωή παρακολουθείται συνεχώς.
Koninklijke Nederlandse Lawn Tennisbond (C-621/22, 4 Οκτωβρίου 2024). Η ολλανδική ομοσπονδία τένις έδωσε τα δεδομένα των μελών της, έναντι αμοιβής και χωρίς τη συγκατάθεσή τους, σε δύο χορηγούς, ένα κατάστημα αθλητικών ειδών και μια εταιρεία τυχερών παιγνίων, για μάρκετινγκ. Η ολλανδική αρχή προστασίας δεδομένων, που επέβαλε πρόστιμο στην ομοσπονδία, υποστήριζε ότι έννομα μπορούν να είναι μόνο τα συμφέροντα που προβλέπει ο νόμος, άρα ένα καθαρά εμπορικό συμφέρον δεν μπορεί να είναι. Το Δικαστήριο διαφώνησε: ένα συμφέρον δεν χρειάζεται να προβλέπεται από τον νόμο, και ένα εμπορικό συμφέρον μπορεί να είναι έννομο, εφόσον δεν είναι αντίθετο στον νόμο. Η επεξεργασία όμως πρέπει να παραμένει απολύτως αναγκαία, και το Δικαστήριο σημείωσε ότι η προηγούμενη ενημέρωση των μελών και η ερώτηση αν θέλουν να δοθούν τα δεδομένα τους θα μπορούσε να είναι ο λιγότερο παρεμβατικός δρόμος. Στη στάθμιση βαραίνει πολύ τι μπορούσαν εύλογα να αναμένουν τα μέλη όταν εγγράφηκαν.
Συνολικά: ένα εμπορικό συμφέρον δεν αποκλείεται, αλλά στην παρακολούθηση και τη στοχευμένη διαφήμιση οι εύλογες προσδοκίες των ανθρώπων συνήθως γέρνουν τη ζυγαριά, και η συγκατάθεση είναι ο λιγότερο παρεμβατικός δρόμος.
Τι λέει το ΕΣΠΔ
Στις Κατευθυντήριες γραμμές 1/2024 για το έννομο συμφέρον (έκδοση 1.0, που εγκρίθηκε τον Οκτώβριο του 2024 για δημόσια διαβούλευση), το ΕΣΠΔ, όπου συμμετέχουν όλες οι αρχές προστασίας δεδομένων της ΕΕ, μαζί και η ΑΠΔΠΧ, εφαρμόζει αυτές τις αποφάσεις:
- Η απευθείας εμπορική προώθηση μπορεί να είναι έννομο συμφέρον (αιτιολογική σκέψη 47), αλλά όχι αυτόματα. Χρειάζεσαι ακόμα και τις τρεις προϋποθέσεις.
- Όπου ο κανόνας για τα cookies απαιτεί συγκατάθεση για cookies ή άλλη παρακολούθηση, η συγκατάθεση είναι πιθανότατα η κατάλληλη βάση και για την επεξεργασία που ακολουθεί.
- Η παρεμβατική κατάρτιση προφίλ και η παρακολούθηση για μάρκετινγκ, για παράδειγμα σε πολλούς ιστοτόπους, συσκευές ή υπηρεσίες, δύσκολα περνούν ποτέ τη στάθμιση.
- Το λιγότερο παρεμβατικό μάρκετινγκ, όπως η αποστολή του ίδιου καταλόγου σε υπάρχοντες πελάτες, δικαιολογείται πιο εύκολα.
Πού έχει θέση το έννομο συμφέρον
Το έννομο συμφέρον είναι σταθερή βάση για επεξεργασίες που δεν χρειάζονται συγκατάθεση κατά τον κανόνα για τα cookies ή που δεν αγγίζουν καθόλου τη συσκευή του επισκέπτη. Για παράδειγμα:
- Ασφάλεια και πρόληψη της απάτης. Οι αιτιολογικές σκέψεις 47 και 49 του ΓΚΠΔ αναφέρουν και τις δύο. Σκέψου τον εντοπισμό bots, τον περιορισμό αιτημάτων ή τα αρχεία ασφαλείας στον server σου, εφόσον επεξεργάζεσαι μόνο τα απολύτως απαραίτητα.
- Τεχνικά απαραίτητα cookies. Ένα cookie συνεδρίας, ένα καλάθι αγορών ή η κατανομή φορτίου δεν χρειάζονται συγκατάθεση. Η επεξεργασία πίσω από αυτά στηρίζεται στη σύμβαση με τον επισκέπτη ή στο έννομο συμφέρον.
- Αποθήκευση της επιλογής του επισκέπτη για τα cookies. Η αποθήκευση της ίδιας της επιλογής είναι απαραίτητη για να τη σεβαστείς· η ΑΠΔΠΧ τη θεωρεί ρητά τεχνικά απαραίτητη.
Τα στατιστικά είναι πιο λεπτή περίπτωση. Ο ελληνικός νόμος δεν έχει ρητή εξαίρεση για αυτά, και οι Συστάσεις 1/2020 ζητούν συγκατάθεση για ιχνηλάτες τρίτων όπως το Google Analytics. Στη θεματική της σελίδα για τα cookies στατιστικών, η ΑΠΔΠΧ σημειώνει ότι για cookies πρώτου μέρους που τοποθετεί ο ίδιος ο ιστότοπος ο κίνδυνος είναι χαμηλότερος και αρκεί να δίνεται δυνατότητα εναντίωσης (opt-out). Δεν λέει όμως ποια νομική βάση ισχύει τότε, οπότε αν δεν είσαι σίγουρος, ζήτα συγκατάθεση. Δες Google Analytics και ΓΚΠΔ.
Το IAB TCF και οι διακόπτες «έννομου συμφέροντος»
Τα banner που βασίζονται στο IAB Transparency & Consent Framework δείχνουν συχνά μια δεύτερη λίστα διακοπτών με την ένδειξη «έννομο συμφέρον», ενεργών από προεπιλογή. Καλύπτουν επεξεργασίες για τις οποίες οι πάροχοι ad tech λένε ότι δεν χρειάζεται συγκατάθεση.
Οι TCF Policies περιορίζουν τι μπορούν να καλύπτουν αυτοί οι διακόπτες. Η αποθήκευση ή η πρόσβαση σε πληροφορίες σε μια συσκευή (σκοπός 1) και η δημιουργία ή χρήση προφίλ για εξατομικευμένη διαφήμιση ή περιεχόμενο (σκοποί 3 έως 6) μπορούν να στηρίζονται μόνο στη συγκατάθεση. Για σκοπούς όπως η μέτρηση διαφημίσεων, τα στατιστικά κοινού ή η χρήση περιορισμένων δεδομένων για την επιλογή διαφημίσεων, οι πάροχοι μπορούν να επιλέξουν το έννομο συμφέρον· ο επισκέπτης μπορεί να αντιταχθεί, και το banner σου πρέπει να του δίνει αυτή τη δυνατότητα.
Άρα για ό,τι διαβάζει τη συσκευή του επισκέπτη, το ίδιο το TCF απαιτεί συγκατάθεση. Αν το έννομο συμφέρον ενός παρόχου πληροί πραγματικά τις τρεις προϋποθέσεις παραμένει ευθύνη του παρόχου και δική σου, ως εκδότη του ιστοτόπου. Τον Μάρτιο του 2024 το Δικαστήριο της ΕΕ έκρινε ότι το TC string μπορεί να είναι προσωπικό δεδομένο και ότι η IAB Europe μπορεί να είναι από κοινού υπεύθυνη επεξεργασίας γι’ αυτό. Περισσότερα στον οδηγό IAB TCF: ποιος το χρειάζεται;
Συχνά λάθη
- «Έχουμε έννομο συμφέρον, άρα δεν χρειάζεται banner.» Το έννομο συμφέρον απαντά στο ερώτημα του ΓΚΠΔ. Ο κανόνας για τα cookies εξακολουθεί να ζητά συγκατάθεση για κάθε cookie ή ιχνηλάτη που δεν είναι απαραίτητος.
- Επιστροφή στο έννομο συμφέρον μετά από ένα «όχι». Αν ένας επισκέπτης απορρίψει το μάρκετινγκ, δεν μπορείς να συνεχίσεις να τον παρακολουθείς με άλλη νομική βάση. Η αλλαγή βάσης εκ των υστέρων υπονομεύει και τη συγκατάθεση που ζήτησες.
- Διακόπτες έννομου συμφέροντος ενεργοί από προεπιλογή για παρακολούθηση. Τα προσυμπληρωμένα κουτάκια δεν είναι συγκατάθεση (Planet49, C-673/17), και κατά το TCF η κατάρτιση προφίλ για διαφημίσεις δεν μπορεί να στηρίζεται στο έννομο συμφέρον.
- Καμία τεκμηριωμένη αξιολόγηση. Χωρίς γραπτή αξιολόγηση των τριών προϋποθέσεων, δεν μπορείς να αποδείξεις ότι ισχύει το έννομο συμφέρον.
- Δεν αναφέρεται το συμφέρον. Η πολιτική απορρήτου σου πρέπει να αναφέρει το έννομο συμφέρον για κάθε σκοπό και να εξηγεί το δικαίωμα εναντίωσης. Δες το πρότυπο πολιτικής απορρήτου.
Τι λέει η ΑΠΔΠΧ
Στην Ελλάδα, η Αρχή Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα (ΑΠΔΠΧ) εποπτεύει τόσο τον ν. 3471/2006 (άρθρο 13) όσο και τον ΓΚΠΔ. Η ΑΠΔΠΧ δεν έχει δημοσιεύσει ξεχωριστή καθοδήγηση για το έννομο συμφέρον και τα cookies. Οι Συστάσεις 1/2020 όμως είναι σαφείς για το πρώτο βήμα:
- Για την τοποθέτηση ενός ιχνηλάτη σε τερματική συσκευή απαιτείται κατ’ αρχήν η συγκατάθεση του χρήστη, ανεξάρτητα αν μέσω αυτού γίνεται τελικά επεξεργασία προσωπικών δεδομένων.
- Εξαιρούνται μόνο οι τεχνικά απαραίτητοι ιχνηλάτες, όπως για το καλάθι αγορών, τη σύνδεση, την ασφάλεια του χρήστη, την κατανομή φορτίου και τη διατήρηση επιλογών όπως η γλώσσα.
- Οι ιχνηλάτες για διαδικτυακή διαφήμιση δεν εμπίπτουν στην εξαίρεση· επιτρέπονται μόνο με προηγούμενη συγκατάθεση. Στη θεματική της σελίδα η ΑΠΔΠΧ προσθέτει ότι αυτό ισχύει και για τα cookies που τοποθετεί ο ίδιος ο ιστότοπος.
- Όσο ο επισκέπτης δεν έχει επιλέξει τίποτα, δεν χρησιμοποιείται κανένας μη απαραίτητος ιχνηλάτης.
Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, οι αρχές που εξέτασαν από κοινού τις καταγγελίες για banner cookies στην ομάδα εργασίας του ΕΣΠΔ επιβεβαίωσαν τον Ιανουάριο του 2023 ότι η βάση για την τοποθέτηση ή την ανάγνωση cookies κατά το άρθρο 5 παρ. 3 δεν μπορεί να είναι το έννομο συμφέρον του υπευθύνου. Σημείωσαν επίσης ότι προφίλ περιεχομένου και εξατομικευμένες διαφημίσεις που παρουσιάζονται ως «έννομο συμφέρον» στα βαθύτερα επίπεδα του banner δύσκολα δικαιολογούνται και μπερδεύουν τους χρήστες. Περισσότερα για τους ελληνικούς κανόνες στον οδηγό Η νομοθεσία για τα cookies στην Ελλάδα.
Πηγές
- EUR-Lex: Κανονισμός (ΕΕ) 2016/679 (ΓΚΠΔ), άρθρα 6, 13 και 21 και αιτιολογικές σκέψεις 47 και 49
- EUR-Lex: Οδηγία 2002/58/ΕΚ (ενοποιημένη έκδοση), άρθρο 5 παρ. 3
- Ν. 3471/2006, άρθρα 4 παρ. 5 και 13, με τις τροποποιήσεις του ν. 4070/2012 (κείμενο στον ιστότοπο της ΑΠΔΠΧ)
- ΔΕΕ: Υπόθεση C-252/21, Meta Platforms κατά Bundeskartellamt (4 Ιουλίου 2023)
- ΔΕΕ: Υπόθεση C-621/22, Koninklijke Nederlandse Lawn Tennisbond (4 Οκτωβρίου 2024)
- ΔΕΕ: Υπόθεση C-673/17, Planet49 (1 Οκτωβρίου 2019)
- ΔΕΕ: Υπόθεση C-604/22, IAB Europe (7 Μαρτίου 2024)
- ΕΣΠΔ: Κατευθυντήριες γραμμές 1/2024 για την επεξεργασία δεδομένων με βάση το άρθρο 6 παρ. 1 στοιχ. στ΄ ΓΚΠΔ (έκδοση 1.0, στα αγγλικά)
- ΕΣΠΔ: Κατευθυντήριες γραμμές 2/2023 για το τεχνικό πεδίο εφαρμογής του άρθρου 5 παρ. 3 της Οδηγίας ePrivacy
- ΕΣΠΔ: Έκθεση της ομάδας εργασίας για τα banner cookies (17 Ιανουαρίου 2023, στα αγγλικά)
- IAB Europe: TCF Policies
- ΑΠΔΠΧ: Συστάσεις 1/2020 (PDF)
- ΑΠΔΠΧ: Cookies στατιστικής ανάλυσης
- ΑΠΔΠΧ: Cookies διαφήμισης