Wat is gerechtvaardigd belang?
Volgens de AVG mag je persoonsgegevens alleen verwerken op basis van een van de zes grondslagen in artikel 6, lid 1. Toestemming is er één van. Gerechtvaardigd belang, onder f, is een andere: een verwerking is rechtmatig als ze "noodzakelijk is voor de behartiging van de gerechtvaardigde belangen van de verwerkingsverantwoordelijke of van een derde", tenzij de belangen of grondrechten van de mensen om wie het gaat zwaarder wegen, vooral als het om kinderen gaat. Overheidsinstanties kunnen zich er voor hun taken niet op beroepen.
Het Europese Hof van Justitie leest dit als drie voorwaarden waaraan je allemaal moet voldoen:
- Een gerechtvaardigd belang. Het belang moet rechtmatig zijn, duidelijk omschreven en echt bestaan op het moment van de verwerking. Het hoeft niet in de wet te staan.
- Noodzaak. De verwerking moet strikt noodzakelijk zijn voor dat belang. Kun je hetzelfde doel redelijkerwijs net zo goed bereiken op een minder ingrijpende manier, of met minder gegevens, dan voldoe je niet aan deze voorwaarde.
- Belangenafweging. De belangen en rechten van de mensen om wie het gaat mogen niet zwaarder wegen dan die van jou. Wat zij redelijkerwijs kunnen verwachten, de omvang van de verwerking en de gevolgen voor hen wegen zwaar.
Die afweging maak je en leg je vast voordat je begint. Je vertelt mensen op welk gerechtvaardigd belang je je baseert (artikel 13, lid 1, onder d) en je respecteert hun recht van bezwaar (artikel 21). Bij direct marketing is dat recht absoluut: maakt iemand bezwaar, dan stop je.
Gerechtvaardigd belang is geen lichtere vorm van toestemming. De EDPB schrijft dat je deze grondslag niet moet kiezen omdat ze minder streng lijkt, en het Hof zegt dat de grondslagen naast toestemming eng moeten worden uitgelegd.
Waarom het toestemming voor cookies niet vervangt
Voor cookies gelden twee sets regels, en die stellen verschillende vragen:
| Cookiewet (artikel 11.7a Telecommunicatiewet) | AVG, artikel 6, lid 1 | |
|---|---|---|
| Waar gaat het over? | Informatie opslaan op of uitlezen van een apparaat: cookies, local storage, pixels, fingerprinting | Verwerken van persoonsgegevens |
| Wat is de vraag? | Heeft de bezoeker toestemming gegeven, of geldt een uitzondering? | Welke van de zes grondslagen geldt? |
| Gerechtvaardigd belang? | Nee. Uitzonderingen zijn er alleen voor strikt noodzakelijke cookies en analytische cookies met geen of geringe gevolgen voor de privacy | Ja, als een van de zes grondslagen |
De cookiewet komt eerst. Artikel 11.7a van de Telecommunicatiewet, de Nederlandse uitwerking van artikel 5, lid 3, van de e-privacyrichtlijn, staat het plaatsen of uitlezen van informatie op het apparaat van een bezoeker alleen toe met toestemming. Uitgezonderd zijn cookies die strikt noodzakelijk zijn voor de dienst waar de bezoeker om vraagt, en cookies om de kwaliteit of effectiviteit van je website te meten als dat geen of geringe gevolgen heeft voor de privacy. Een uitzondering voor gerechtvaardigd belang bestaat niet. Daarom heb je een cookiebanner nodig, ook als je denkt een goede reden te hebben om te volgen. Op deze bepaling houdt de ACM toezicht; de AP houdt toezicht op de AVG. Meer in De cookiewet in Nederland.
Daarna geldt de AVG voor wat je met de gegevens doet. De EDPB zegt dat als je cookies of andere trackingtechnieken voor marketing gebruikt, toestemming waarschijnlijk de juiste grondslag is voor zowel het plaatsen en uitlezen als de verwerking die daarop volgt. Dat sluit gerechtvaardigd belang normaal gesproken uit. In de praktijk: heb je toestemming nodig voor de cookie, dan baseer je de tracking erachter ook op toestemming.
Het soort cookie maakt daarbij niet uit. First-party of third-party, geplaatst door een script of door een server: het doel bepaalt het. Meer in Server-side tracking en toestemming.
Wat het Europese Hof besliste
Meta Platforms tegen Bundeskartellamt (C-252/21, 4 juli 2023). Meta beriep zich onder meer op gerechtvaardigd belang voor gepersonaliseerde advertenties op basis van gegevens die binnen en buiten Facebook werden verzameld. Het Hof erkende dat direct marketing een gerechtvaardigd belang kan zijn, maar oordeelde dat gebruikers niet redelijkerwijs kunnen verwachten dat hun gegevens zonder hun toestemming worden gebruikt voor gepersonaliseerde advertenties, ook niet als de dienst gratis is. Hun belangen en rechten wegen zwaarder dan het belang van Meta, dus gerechtvaardigd belang kan niet de grondslag zijn. Het Hof wees ook op de omvang van de verwerking: potentieel onbeperkte gegevens, waardoor gebruikers het gevoel kunnen krijgen dat hun privéleven voortdurend wordt gevolgd.
Koninklijke Nederlandse Lawn Tennisbond (C-621/22, 4 oktober 2024). De KNLTB gaf in 2018 tegen betaling en zonder toestemming persoonsgegevens van leden door aan twee sponsors, een winkel in tennisspullen en een loterijorganisatie, die de leden daarna telefonisch en per post benaderden met reclame. De AP legde de bond daarvoor een boete van 525.000 euro op. Volgens de AP konden alleen belangen die in de wet zijn vastgelegd gerechtvaardigd zijn, en kon een zuiver commercieel belang dat dus nooit zijn. De rechtbank Amsterdam legde de zaak voor aan het Hof, en dat was het niet met de AP eens: een belang hoeft niet in de wet te staan, en een commercieel belang kan gerechtvaardigd zijn zolang het niet in strijd is met de wet. Wel moet de verwerking strikt noodzakelijk zijn, en het Hof merkte op dat de leden vooraf informeren en vragen of ze hun gegevens willen laten doorgeven de minder ingrijpende weg kon zijn. In de belangenafweging weegt zwaar wat leden redelijkerwijs konden verwachten toen ze lid werden. Bij de kansspelsponsor wees het Hof bovendien op het risico van gokverslaving.
De rechtbank is daarna niet meer aan een eindoordeel toegekomen. In oktober 2025 maakten de AP en de KNLTB bekend dat ze de procedure beëindigen: de bond erkent dat hij anders had moeten handelen, start samen met de AP een voorlichtingscampagne over privacy, en de AP verlaagt de boete tot 250.000 euro, verminderd met de kosten van die campagne. De AP schrijft daarbij zelf dat zij het begrip "gerechtvaardigd belang" volgens het Hof te streng had uitgelegd, maar ook dat het Hof organisaties geen vrijbrief gaf: het moet écht noodzakelijk zijn en mensen moeten de controle over hun gegevens houden.
Samen betekent dit: een commercieel belang is niet uitgesloten, maar bij tracking en gerichte advertenties geven de redelijke verwachtingen van de mensen om wie het gaat meestal de doorslag, en is toestemming vragen de minder ingrijpende weg.
Wat de EDPB zegt
In zijn Guidelines 1/2024 over gerechtvaardigd belang (versie 1.0, in oktober 2024 vastgesteld voor openbare consultatie) past de EDPB, waarin alle Europese privacytoezichthouders samenwerken, deze uitspraken toe:
- Direct marketing kan een gerechtvaardigd belang zijn (overweging 47), maar niet automatisch. Je moet nog steeds aan de drie voorwaarden voldoen.
- Waar de cookieregel toestemming vraagt voor cookies of andere tracking, is toestemming waarschijnlijk ook de juiste grondslag voor de verwerking die daarop volgt.
- Ingrijpende profilering en tracking voor marketing, bijvoorbeeld mensen volgen over websites, apparaten of diensten heen, zal de belangenafweging nauwelijks doorstaan.
- Minder ingrijpende marketing, zoals dezelfde catalogus naar bestaande klanten sturen, is makkelijker te rechtvaardigen.
Waar gerechtvaardigd belang wel past
Gerechtvaardigd belang is een goede grondslag voor verwerkingen waarvoor de cookiewet geen toestemming vraagt, of die het apparaat van de bezoeker helemaal niet raken. Bijvoorbeeld:
- Beveiliging en fraudepreventie. De overwegingen 47 en 49 van de AVG noemen ze allebei. Denk aan botdetectie, rate limiting of beveiligingslogs op je server, zolang je alleen verwerkt wat strikt noodzakelijk is.
- Functionele cookies. Een inlogsessie, een winkelwagen of een load balancer heeft geen toestemming nodig. De verwerking erachter rust op de overeenkomst met de bezoeker of op gerechtvaardigd belang.
- De cookiekeuze van de bezoeker onthouden. Die keuze opslaan is nodig om haar te kunnen respecteren.
- Beperkt analytische cookies. Statistieken met geen of geringe gevolgen voor de privacy, die je alleen voor je eigen website gebruikt, vallen onder de uitzondering in de cookiewet. De verwerking kan dan op gerechtvaardigd belang rusten. Welke analytische cookies precies onder die uitzondering vallen, onderzoekt de AP nog; Google Analytics in de standaardinstelling valt er niet onder. Zie Google Analytics en de AVG.
IAB TCF en schuifjes voor "gerechtvaardigd belang"
Banners op basis van het IAB Transparency & Consent Framework tonen vaak een tweede lijst schuifjes met het label "gerechtvaardigd belang", die standaard aan staan. Ze gaan over verwerkingen waarvoor advertentiepartijen zeggen geen toestemming nodig te hebben.
De TCF Policies beperken wat die schuifjes mogen dekken. Informatie opslaan op of uitlezen van een apparaat (doel 1) en profielen maken of gebruiken voor gepersonaliseerde advertenties of content (doelen 3 tot en met 6) mogen alleen op toestemming rusten. Voor doelen zoals advertenties meten, bezoekersstatistieken of beperkte gegevens om advertenties te kiezen, mogen leveranciers voor gerechtvaardigd belang kiezen; de bezoeker kan daar bezwaar tegen maken, en je banner moet dat mogelijk maken.
Voor alles wat het apparaat van de bezoeker uitleest, eist het TCF dus zelf toestemming. Of het gerechtvaardigd belang van een leverancier echt aan de drie voorwaarden voldoet, blijft de verantwoordelijkheid van die leverancier en van jou als website-eigenaar. In maart 2024 oordeelde het Europese Hof dat de TC-string een persoonsgegeven kan zijn en dat IAB Europe er gezamenlijk verwerkingsverantwoordelijke voor kan zijn. Meer in IAB TCF: wie heeft het nodig?
Veelgemaakte fouten
- "We hebben een gerechtvaardigd belang, dus geen banner." Gerechtvaardigd belang beantwoordt de vraag van de AVG. De cookiewet vraagt nog steeds toestemming voor elke cookie of tracker die niet functioneel of beperkt analytisch is.
- Terugvallen op gerechtvaardigd belang na een "nee". Weigert een bezoeker marketing, dan mag je hem niet alsnog volgen op een andere grondslag. Achteraf van grondslag wisselen ondermijnt ook de toestemming die je wel vroeg.
- Schuifjes voor gerechtvaardigd belang die voor tracking standaard aan staan. Vooraf aangevinkte vakjes zijn geen toestemming (Planet49, C-673/17), en profilering voor advertenties kan onder het TCF niet op gerechtvaardigd belang rusten.
- Geen vastgelegde afweging. Zonder een schriftelijke toets van de drie voorwaarden kun je niet aantonen dat gerechtvaardigd belang van toepassing is.
- Het belang niet noemen. In je privacyverklaring noem je per doel welk gerechtvaardigd belang je hebt, en je legt het recht van bezwaar uit. Zie het voorbeeld van een privacyverklaring.
Wat de Autoriteit Persoonsgegevens zegt
De AP is in Nederland duidelijk over gerechtvaardigd belang bij cookies. "Verwar toestemming niet met gerechtvaardigd belang" is een van haar negen vuistregels voor een heldere cookiebanner:
- Tracking vraagt toestemming. Voor tracking cookies en andere ingrijpende cookies is gerechtvaardigd belang volgens de AP geen mogelijke grondslag. Gerechtvaardigd belang is ook geen geldige grondslag om gepersonaliseerde advertenties te tonen.
- Functionele en beperkt analytische cookies mogen op gerechtvaardigd belang. Dan maak je een belangenafweging die je kunt aantonen, en informeer je bezoekers duidelijk over de verwerking.
- Bezwaar moet makkelijk zijn. Bezoekers moeten eenvoudig bezwaar kunnen maken tegen functionele en beperkt analytische cookies, bijvoorbeeld via de banner of een duidelijke privacy- of cookiepagina. Maak duidelijk wat een knop of schuifje doet. Een schuifje "gerechtvaardigd belang" waarvan niet duidelijk is wat aan- of uitzetten betekent, kan de AVG schenden.
Op haar algemene uitlegpagina over de grondslagen (aangepast in september 2026) beschrijft de AP gerechtvaardigd belang aan de hand van dezelfde drie voorwaarden: een echt belang, noodzaak en een belangenafweging, waarbij ook meeweegt of mensen de verwerking kunnen verwachten. Dat een belang in de wet moet staan, staat er niet in.
Bronnen
- AVG, Verordening (EU) 2016/679, artikelen 6, 13 en 21 en overwegingen 47 en 49 (EUR-Lex)
- Richtlijn 2002/58/EG (e-privacyrichtlijn, geconsolideerd), artikel 5, lid 3
- Telecommunicatiewet, artikel 11.7a (wetten.overheid.nl)
- ACM: Cookies plaatsen
- Hof van Justitie EU: zaak C-252/21, Meta Platforms tegen Bundeskartellamt (4 juli 2023)
- Hof van Justitie EU: zaak C-621/22, Koninklijke Nederlandse Lawn Tennisbond (4 oktober 2024)
- Hof van Justitie EU: zaak C-673/17, Planet49 (1 oktober 2019)
- Hof van Justitie EU: zaak C-604/22, IAB Europe (7 maart 2024)
- AP: AP en KNLTB beëindigen zaak rond boete (18 oktober 2025)
- AP: Heldere cookiebanners (vuistregels)
- AP: Grondslagen AVG uitgelegd
- AP: Ambtsbericht over Google Analytics (13 november 2025)
- EDPB: Guidelines 1/2024 on processing of personal data based on Article 6(1)(f) GDPR (Engels)
- EDPB: Guidelines 2/2023 on the technical scope of Art. 5(3) ePrivacy Directive (Engels)
- IAB Europe: TCF Policies (Engels)